Profilaktyka chorób kory i drewna jabłoni

Jesienią wielu sadowników dosyć często bagatelizuje zagrożenie ze strony patogenów, sprawców chorób kory i drewna oraz wynikające z tego problemy w uprawie wielkotowarowej jabłoni. W kraju corocznie przybywa nasadzeń popularnych odmian, ale bardzo podatnych na wszelkie zgorzele kory i drewna jak: ‘GALA’ (ok. 18%), ‘IDARED’ (ok. 11 %), ‘SAMPION’(ok. 9,5 %), ‘GOLDEN DELICIOUS’ (ok. 10%), ‘RED DELICIOUS’ (ok. 4,5%)  oraz ‘PIROS’ (poniżej 1,5%), ‘PINOVA’ (ok. 1,25%), ‘ELISE’ (poniżej 1,5%). Grzyby i bakterie, będące patogenami kory i drewna, porażają głównie pnie, pojedyncze gałęzie lub całe drzewa. W większości patogeny te pogarszają ogólną kondycję, co uwidacznia się w ogólnym osłabieniu, plonowaniu i podatności na inne choroby oraz ostatecznie prowadzi do powolnego zamierania drzew.  Większość tych specyficznych chorób wnika do roślin poprzez wszelkiego rodzaju rany na korze po: zebranych owocach (ślady po szypułowe), opadniętych liściach (ślady po liściowe), cięciu gałęzi (ręczne, mechaniczne), żerowaniu szkodników kory i drewna albo uszkodzeń po gradowych lub po mrozowych. Szkodliwość chorób kory i drewna jest bardzo różna w zależności od wywołujących je patogenów.

Rak drzew owocowych (syn. rak drzew liściastych)

Choroby kory i drewna w uprawie jabłoni wywołują grzyby Neonectria galligena / Neonectria ditissima (dawniej Nectria). Jest on szczególnie niebezpieczny w przypadku młodych nasadzeń oraz szkółek jabłoni. Zagrożenie dotyczy nie tylko odmian, gdzie grzyb ten występuje bardzo powszechnie (‘GALA’ i inne jej sporty, ‘SAMPION’ i inne jego sporty oraz ‘RED DELIOUS’ i inne jego sporty) lecz i innych wrażliwych odmian jabłoni takich jak: ‘GOLDEN DELICIOUS’ i inne jego sporty, ‘PINOVA’ i inne jej sporty, ‘IDARED’ i inne jego sporty, ‘PIROS’, ‘ELISE’, ‘ELSTAR’, ‘MELROSE’, oraz ‘TOPAZ’. Może atakować z kolei liczne gatunki drzew i krzewów liściastych (stąd druga nazwa choroby): dęby, buki, jarząby, jesiony, wierzby, topole czy głogi. Patogen ten zimuje w postaci białożółtej grzybni (sporodochia) w zrakowaceniach lub w postaci kulistych, karminowych owocników (perytecjów). Właśnie w nich tworzą się zarodniki workowe (askospory) będące źródłem infekcji, szczególnie w okresie od jesieni do późnej wiosny i mogą być przenoszone z wiatrem na znaczną odległość. W wyniku porażenia powstają nekrozy, na których w ciągu całego sezonu wytwarzane są masowo płaskie zarodniki konidialne. Ze względu na obecność dwóch rodzajów zarodników, infekcje mogą zachodzić praktycznie w ciągu całego roku. Najbardziej sprzyjający zakażeniom okres przypada zaraz po zbiorze owoców i w czasie opadania liści, w warunkach wysokiej wilgotności (mżawki, długotrwałe opady) i temperatury powietrza w zakresie 10-16°C. Jednak decydującą rolę w rozprzestrzenianiu się tego patogena ogrywają właśnie opady atmosferyczne. Do infekcji dochodzi również po cięciu zimowym, silnych uszkodzeniach pomrozowych (spękania kory) gradobiciu, czy żerowaniu szkodników kory i drewna (np. zwójka koróweczka, bawełnica korówka, przeziernik jabłoniowy). W miejscach infekcji patogena (rany) kora brunatnieje, zapada się i ulega nekrozie. Bardzo często nekroza obejmie cały obwód pnia w formie „obrączki” (młode nasadzenia) i ostatecznie następuje obumieranie drzewa powyżej zmian chorobowych (Fot. 1).

Fot. 1 - Drzewko odmiany GALA silnie zaobrączkowane przez Neonectria galligena należy bezględnie usuwać z kwatery

Charakterystycznym symptomem są zgrubienia na ich obrzeżu w formie koncentrycznie ułożonej tkanki zabliźniającej (kalusowej). Duże rany rakowe są większe niż w przypadku zgorzeli i tworzą się zazwyczaj w rozwidleniach konarów, gałęzi lub na pniach drzew. Oprócz kory (miękisz korowy) patogen niszczy także drewno (wiązki przewodzące – floem i ksylem), na którego przekroju widać charakterystyczne ciemnienie rdzenia porażonych części drzewa – pni (Fot. 2), gałęzi, czy młodych pędów. Uszkodzenia mrozowe wiązek przewodzących potęgują porażanie drzew przez raka drzew owocowych, co ostatecznie objawia się masowym zamieraniem i wypadaniem drzew z kwater. Aktualnie brak jest zarejestrowanych fungicydów do zwalczania raka drzew owocowych i ochrona przed nim powinna skupiać się na profilaktycznych zabiegach jesiennych oraz wczesnowiosennych.

Fot. 2 - Zbrązowiałe drewno na przekroju konara jabłoni przez  Neonectria spp.

Zgorzel kory jabłoni 

Za tę chorobę odpowiedzialne są grzyby Neofabraea alba / Neofabraea vagabunda (dawna nazwa Pezicula). Patogeny te stanowią szczególne zagrożenie w szkółkach i młodych na sadzeniach jabłoni. Zgorzele obejmujące przeważnie młody pień drzewka na całym jego obwodzie, mogą spowodować ostatecznie jego zamieranie. Na jednorocznych lub dwuletnich pędach wokół uszkodzeń kory (ślad po liściowy, u podstawy przycięcia, grad, szkodniki) i u podstawy krótkopędów pojawiają się eliptyczne zapadające się plamy. Są one dużo płytsze od plam powodowanych przez raka drzew owocowych i z początku są trudne do zlokalizowania. W miejscu porażenia, w obrębie wyżej opisanych plam, kora z czasem przybiera kolor jasnobrązowy, zapada się aż do drewna, oddziela się od zdrowych tkanek (łuszczy się) i w końcu zamiera (Fot. 3).

Fot. 3 - Grzyb Neofabrea spp. - objawy łuszczenie się kory w odrębnie ran

Wielkość powstałych nekroz zależy od terminu zakażenia i dlatego po jesiennych infekcjach (znacznie groźniejsze) są bardziej rozległe (cały obwód pnia) niż po wiosennych czy letnich. Porażone młode pędy powyżej zmian chorobowych obumierają, a u drzew starszych, na grubych pędach najczęściej wokół sęczków i krótkopędów, tworzą się podłużne pasy obumierającej kory. Grzyb Neofabraea spp.  zimuje przeważnie w ranach zgorzelinowych kory ale również jako pasożyt na obumarłych owocach pozostawionych na drzewach (tzw. mumie). Źródłem zakażeń są zarodniki konidialne powstające z grzybni (ciemne wzniesienia z kremowym śluzem) na porażonej korze, które przenoszone są dalej z deszczem, wiatrem. Owady i człowiek również mogą przyczyniać się do rozprzestrzeniania tej choroby. Głównymi wrotami, jakimi następuje wnikanie do rośliny są przede wszystkim wszelkie naturalne i mechaniczne uszkodzenia kory. Największe ryzyko infekcji występuje od jesieni do wiosny (wysoka wilgotność i temperatura: 10-16°C) i jest szczególnie niebezpieczne u bardzo podatnych odmian takich jak: ‘GALA’ i inne jej sporty, ‘SAMPION’ i inne jego sporty, ‘GOLDEN DELICIOUS’ i inne jego sporty, ‘PINOVA’ i inne jej sporty, ‘GLOSTER’, ‘ELISE’ oraz ‘ELSTAR’. Do zwalczania zgorzeli w ogóle brak jest zarejestrowanych środków w aktualnym Programie Ochrony Roślin  Sadowniczych (PORS).  

Rak bakteryjny drzew owocowych   

To choroba drzew, który powoduje znaczne straty w uprawach wszystkich pestkowych, ale jego objawy od kilku lat można spotkać bardzo często właśnie na jabłoni ale także na gruszy. Chorobę wywołuje pałeczkowata i urzęsiona bakteria Pseudomonas syringae zimująca w pąkach, na powierzchni pędów (w pobliżu nekroz i zrakowaceń, śladów po liściowych) oraz miękiszu korowym porażonych drzew. Wiosną bakterie dostają się na pędy, skąd wraz z deszczem, owadami, wiatrem infekują kwiaty (brunatnienie i zamieranie) a następnie zawiązki oraz liście. Następnie patogen ten przedostaje się, przenika do pędów (gałęzie i krótkopędy), gdzie pojawiają się nekrotyczne plamy, a kolejno następuje wykruszanie się zbrązowiałych i obumarłych młodych przyrostów (Fot. 4).

Fot. 4 - Zbrązowiałe i zaschnięte (szeleszczące i wykruszające się) młode przyrosty na odmianie jabłoni podatnej na raka bakteryjnego

W cyklu rozwojowym raka bakteryjnego można wyróżnić dwie fazy: zimowa – infekcje pędów, letnia – infekcje kwiatów, liści i zawiązków owoców. Wrotami infekcji mogą być także mechaniczne uszkodzenia kory spowodowane cięciem albo żerowaniem owadów (np. zwójka koróweczka). Porażone drzewa są zdecydowanie bardziej podatne na zimowe przemrożenia, ponieważ bakterie rakotwórcze wykazują pewien synergizm z przymrozkami (Fot. 5). Rozwojowi choroby sprzyja wysoka wilgotność powierza i temperatura: od 0°C do 10°C – kwitnienie, od 18°C do 25°C – wzrost zawiązków i liści i od -5°C do 10°C – okres bezlistny (jesień/zima). Ochronę przeciw rakowi bakteryjnemu powinno przeprowadzać się na jesieni na początku i przy końcu opadania liści z drzew oraz wiosną w okresie nabrzmiewania pąków.

Fot. 5 - Drzewa porażone przez raka bakteryjnego są podatne na uszkodzenia pomrozowe (np. spękania kory)

Zgnilizna pierścieniowa podstawy pnia drzew owocowych

Jest kolejnym groźnym patogenem kory i drewna, który jest ważny gospodarczo ze względu na szerokie spektrum zakażanych gatunków roślin (ponad 200, w tym drzewa owocowe a także drzewa ozdobne). Sprawcą tej zgnilizny jest grzyb Phytophthora cactorum, który rozwija się na drzewie nawet przez kilka lat, zanim drzewo zacznie „wypadać” (obumierać) z kwatery. Porażone drzewa charakteryzują się zahamowanym wzrostem, drobnymi owocami i jaśniejszym przebarwieniem liści, co wiąże się z uszkodzeniem wiązek przewodzących w drewnie. Formą zimującą grzyba jest plecha (twór niewytwarzający zróżnicowanych organów w glebie) i formy przetrwalnikowe (oospory) w porażonych tkankach i resztkach roślinnych (kora, łyko) pozostawionych w sadzie.  Miejscem infekcji są wszelkie zranienia w dolnej części drzewa (podkładka poniżej szczepienia oraz nasada korzeni). Zmiany chorobowe dotyczą podstawy pnia (stąd nazwa), na którym bardzo często występują brunatnoczerwone zapadające się plam, a w ich miejscu następuje zamieranie i pękanie kory, potem powstawanie rozległych ran. Ostatecznie może dochodzić do „zaobrączkowania” całego pnia (cały obwód) – Fot. 6 i obumarcia całego drzewa. 

Fot. 6 - Objawy pierścieniowej zgnilizny podstawy pnia jabłoni - odm. ‘SAMPION’

Chore drzewa bardzo łatwo już z daleka zlokalizować w kwaterze, gdyż liście rozwijają się dużo później, są dużo mniejsze i jasnozielone (Fot. 7), które dosyć szybko (już w lecie) przebarwiają się na kolor żółto-karminowy. Rozwojowi choroby sprzyjają warunki wysokiej wilgotności powietrza (bardzo obfite opady) i temperatura w zakresie: 13-21°C. Problem ten dotyczy przede wszystkim kwater sadzonych na mokrych i ciężkich glebach, a najczęściej porażane są drzewa w wieku średnim (ok. 6-letnie) szczepione na podkładkach podatnych: M.26, MM.104, MM.106, MM.111 czy P.60, P.14, P.59, P.11. Warto w tym miejscu podkreślić, że powszechnie występująca w większości sadów podkładka karłowa M.9 odznacza się właśnie bardzo wysoką odpornością na tego patogena. Oprócz zaleceń z aktualnego PORS, należy prowadzić działania profilaktyczne polegające na: utrzymaniu odpowiedniego drenażu gleby, obniżaniu pH gleby (coroczne wapnowanie), odpowiednim sadzeniu drzew (miejsce szczepienia ok. 5 cm nad powierzchną gleby), ograniczeniu nawożenia azotowego i unikaniu terenów po zalewowych (długie utrzymywanie się wody wokół pnia).

Fot. 7 - Jabłoń prażona Phytophthora cactorum - drobniejsze chlorotyczne, jasnozielone liście

Gruzełek cynobrowy

Sprawcą tej choroby jest grzyb Neonectria cinnabarina, który może sporadycznie występować na jabłoni, ale w ostatnich latach odnotowano go co raz częściej. Choroba ta może występować na różnych gatunkach drzew i krzewów owocowych oraz liściastych. Poraża (wtórnie) gałęzie i konary osłabione pasożytowaniem innych patogenów, uszkodzone przez mróz i te powoli zasychające. Drogą infekcji są wszelkiego rodzaju zranienia kory. Kora porażonych pędów brunatnieje, wysycha, ulega nekrozie i zapada się. W obrębie nekroz grzyb ten przerasta aż do drewna (kolor brunatny lub siny). Obumierające pędy pokrywają się jaskrawo pomarańczowymi brodawkami (sporodochia) – Fot. 8, w sąsiedztwie których pojawiają się charakterystyczne karminowoczerwone owocniki – perytecja (stadium doskonałe grzyba) z zarodnikami workowymi (askosporami). Stadiami zimującymi tego patogena są: grzybnia, sporodochia i perytecja na porażonych pędach. Wiosną infekcji pierwotnych dokonują zarodniki konidialne. W trakcie sezonu zakażenia osłabionych i zasychających pędów, dokonują konidia przenoszone z deszczem i wiatrem. Podczas ciepłej i deszczowej pogody (sprzyjające warunki infekcji) grzyb może atakować zdrowe, ale zranione organy. Jest to kolejna choroba kory i drewna, przeciwko której nie ma żadnych zarejestrowanych fungicydów i dlatego do zwalczania jej pozostają tylko działania profilaktyczne.

Fot. 8 - Nerkoza na pniu jabłoni z karminoczewymi sporodochiami gruzełka cynobrowego

Inne patogeny

W sadzie jabłoniowym możemy również spotkać się z innymi występującymi choroby kory i drewna, występującymi sporadycznie, które warto wymienić:

- werticilioza drzew owocowych powodowana przez grzyb Verticilium dahliae,

- rak powierzchniowy drzew ziarnkowych powodowany przez grzyb Pezicula corticola (stadium konidialne: Cryptosporiopsis corticola),

- rak kory drzew ziarnkowych powodowany przez grzyb Phacidiella discolor (stadium konidialne: Trichoseptoria fructigena),

- czarny rak jabłoni powodowany przez grzyb Physalospora obtusa (stadium konidialne: Sphaeropsis malorum),

- zgnilizny drewna drzew owocowych powodowane przez grzyby Fomes spp., Polyporus spp., Bjerkandera spp., Trametes spp., Leatiporus spp., Phellinus spp.,

- opieńka miodowa powodowana przez grzyb Armilaria mellea,

- żłobkowatość pnia jabłoni powodowana przez wirusa ASGV.

Nowe patogeny

W ostatnim czasie zidentyfikowano nowego patogena (2025 i 2026) a mianowicie grzyb Diaporthe eres będący sprawcą chorób czy zgorzeli kory i drewna (Fot. 9). Grzyb ten jest saprofitem i w stadium płciowym wytwarza zarodniki workowe (askospory). Jego stadium bezpłciowe, konidialne Phomopsis mali wytwarza konidia i pasożytuje na wielu gatunkach roślin sadowniczych powodując niespecyficzne objawy. Jeżeli chodzi o jabłoń to patogen ten jest najniebezpieczniejszy w szkółkach oraz młodych nasadzeniach i może przyczynić się do masowego zamierania drzewek. Objawy, w postaci niespecyficznych nekroz, występują na różnych częściach nadziemnych (podkładka, przewodnik czy korona). Nekrozy mogą być lekko zapadnięte z widocznymi brunatno-pomarańczowymi przebarwieniami. Przy identyfikacji choroby, pod cienką warstwą epidermy, można zaobserwować liczne, małe, czarne piknidia z zarodnikami konidialnymi.

Fot. 9 - Nowy patogen chorób kory i drewna jabłoni – Diaporthe eres

Zazwyczaj właśnie piknidia zajmują niemal całą powierzchnię nekroz i są swego rodzaju cechą diagnostyczną. Wraz z rozwojem choroby, kora ulega delikatnym pęknięciom, które z czasem powiększają się. Infekcje zachodzą głównie poprzez mechanicznie powstałe rany albo nekrozy spowodowane występowaniem innych grzybów patogenicznych. Grzyb rozwija się w szerokim zakresie temperatur od 5 do 35°C (najlepsze –  warunki do kiełkowania zarodników to temperatura 25°C i 100% względna wilgotność powietrza. Biorąc pod uwagę ciepłe lata i łagodne zimy panujące w ostatnich sezonach wegetacyjnych, patogen ten zaczął powodować coraz większe straty w materiale nasadzeniowym jabłoni (nawet 70%) – Fot. 10.

Fot. 10 - W szkółkach grzyb Diaporte eres może spowodować znaczące straty sięgające do 70%

W bieżącym roku wyizolowano (Instytut Ogrodnictwa – PIB w Skierniewicach) z kwater jabłoni (różne odmiany) grzyby z rodzaju Cytospora  spp. (Fot. 11) ze wskazaniem na Cytospora schulzeri lub Cytospora parasitica sprawców cytosporozy jabłoni. Patogeny te pojawiają się najczęściej po okresie stresów abiotycznych (upał, brak wody), na które przez dłuższy czas narażone są drzewa. Nie rzadko pojawiają się również nowe patogeny odglebowe np.: grzyby z rodzaju Fusarium spp. albo nowy gatunek grzyba Ilyonectria destructans (Cylindrocarpon). Stwierdzono, że grzyby te (podobnie jak Neonectria spp.) mogą rozwijać się na podłożu popieczarkowym używanym powszechnie w sadownictwie.

Fot. 11 - Zgorzel kory w miejscu szczepienia z podkładką - Cytospora spp.

Zalecenia ograniczania oraz działania profilaktyczne

Patogeny wywołujące choroby kory i drewna, a więc głównie grzyby z rodzaju Neonectria spp., Neofabrea spp., Cytospora spp., Diaporthe spp. należałoby zwalczać zabiegami jesiennymi - w okresie po zbiorze owoców (BBCH > 89) oraz po opadzie liści z drzew (80-90%). W pierwszym terminie zabieg powinien zabezpieczać przede wszystkim blizny po szypułowe po zebranych owocach, a w drugim – blizny po liściowe, czyli główne miejsca infekcji w/wpatogenów.

Przypomnę, że aktualnie brak jest zarejestrowanych fungicydów do zwalczania chorób powodowanych przez patogeny kory i drewna na jabłoni. W takiej sytuacji można jedynie ograniczać ich występowanie poprzez stosowanie produktów miedziowych. Tuż po zbiorach warto użyć dolistnie miedzi bioaktywnej w 100% skompleksowanej kwasami organicznymi (2,5 l/ha) albo miedzi na bazie tlenochlorku miedzi (3,0 kg/l/ha). Na początku przebarwiania się liści oraz po ich opadzie (80-90%) można użyć poza korzeniowo w formie brochantytu (dawna „ciecz bordowska”), w dawce 5,0 kg/ha. To jeśli chodzi o zabiegi jesienne.  Natomiast w okresie wiosennym, przed ruszeniem wegetacji, warto wykonać 2-3-krotny zabieg produktami miedziowymi (np. na bazie brochantytu w dawce 5,0 kg/ha lub na bazie tlenochlorku / wodorotlenku miedzi w dawce 3,0-4,0 kg/l/ha). Ważne jest również wykonywanie zabiegów latem, po cięciu letnim (odsłonięte rany) jak również, po przejściu gradu (uszkodzenia kory) przy użyciu w/w produktów miedziowych.

Oprócz wymienionego programu ograniczania istotna jest profilaktyka polegająca na:

1.  Wycinaniu na bieżąco wszystkich porażonych młodych pędów, starszych gałęzi / konarów oraz całych drzew,

2. Wygrabianiu gałęzi po cięciu zimowym czy letnim (nie rozdrabnianie) i bezwzględne ich usuwaniu z kwater,

3. Czyszczeniu i zabezpieczaniu zgorzeli i powstałych ran po cięciu jesienią (nie wiosna) farbą emulsyjną lub maścią ogrodniczą z dodatkiem preparatu miedziowego (2%),

4. Wykonywaniu cięcia lub czyszczenia zgorzeli podczas słonecznej i suchej pogody (szybsze przesychanie),

5. Ograniczaniu powstawania uszkodzeń pomrozowych poprzez odpowiednie nawożenie drzew i stosowanie zabielania drzew w warunkach sprzyjających wykonaniu takiego zabiegu szczególne na młode nasadzenia i odmiany podatne na mróz,

6. Unikaniu nasadzeń nowych kwater w zastoiskach mrozowych,

7. Zakładaniu nowych nasadzeń tylko ze zdrowego i kwalifikowanego materiału, z dala od zbiorników wodnych i starszych porażonych kwater, na glebach dobrze zdrenowanych oraz o optymalnym pH,

8. Stosowaniu odpowiednio, skutecznego programu ochrony przeciw szkodnikom uszkadzającym korę i drewno (np. zwójka koróweczka, bawełnica korówka, przeziernik jabłoniowy),

9. Właściwym formowaniu korony drzew już rosnących w kwaterach, co zmniejsza ryzyko wyłamywania się gałęzi albo powstawania spękań w ich rozwidleniach.