Ordzawienia skórki owoców ziarnkowych

Ordzawienia to zdecydowanie niepożądana cecha (defekt) skórki owoców, występująca zwłaszcza na jabłkach czy gruszkach, które są mniej atrakcyjne dla konsumenta i mogą kwalifikować się jako towar gorszej jakości (owoce przemysłowe), pomimo innych odpowiednich zewnętrznych parametrów (np. wielkość, rumieniec) owoców deserowych. Zaznaczę, że w przypadku gruszek odmiany ‘KONFERENCJA’ niewielkie ordzawienia skórki są akceptowalne przez rynek i nie dyskwalifikują ich jako owoców deserowych. W sadach drzew ziarnkowych, gdzie wystąpiły wiosenne przymrozki można spodziewać się mniej lub więcej ordzawionych owoców w zależności działania niskiej temperatury, lokalizacji kwatery czy odmiany.     

            Okresem krytycznym, w którym najczęściej powstają ordzawienia jest wczesne stadium wzrostu owocu od fazy opadania płatków (BBCH 69-70) aż do fazy ok. 30-40 dni po kwitnieniu (BBCH 71-73). Najbardziej podatne na ordzawienia są zawiązki owoców będące w stadium rozwoju na 14-21 dni po kwitnieniu, kiedy to bardzo szybko zwiększa się ich objętość a warstwa woskowa czyli kutykula pokrywająca skórkę (epidermę) jest bardzo cienka
i szczególnie wrażliwa na uszkodzenia. W tym czasie łatwo może dojść do zakłócenia prawidłowego formowania się kutykuli, która nie nadąża szczelnie pokrywać szybko powiększającej się powierzchni zawiązków. Innym, a zarazem wcześniejszym terminem, w którym mogą powstawać rozległe ordzawienia, może być faza różowego pąka (BBCH 57), kiedy może zostać uszkodzone dno kwiatowe pod wpływem wiosennych przymrozków. Ordzawienia rosnących jabłek i gruszek mogą również powstawać w lecie (lipiec, sierpień). Dość rzadko defekty skórki mogą powstawać również w okresie jesieni przed zbiorem owoców, po bardzo obfitych opadach deszczu. Takie ordzawienia przybierają koncentryczny kształt i powstają zazwyczaj wokół miejsc wystających ponad powierzchnię owocu, na jego zacienionej stronie.

            Głównymi przyczynami powstawania ordzawień na skórce są najczęściej dwa procesy zachodzące jednocześnie. Pierwszy to wzrost i namnażanie się komórek skórki (epidermy) w miarę powiększania się owocu, a drugi to pękanie warstwy woskowej (kutykuli) osłaniającej skórkę owocu przed uszkodzeniem. Komórki epidermy dzieląc się i zwiększając swoją objętość, cały czas uciskają na kutykulę o małej elastyczności i w końcu przerywają ją, w momencie jakiś zakłóceń (opóźnień) w jej tworzeniu. Zazwyczaj to jakiś czynnik z zewnątrz powoduje uszkodzenie kutykuli. Wtedy do niezabezpieczonych kutykulą komórek skórki wnika intensywnie woda (deszcz/rosa/mgła), które pod wpływem wzrastającego w nich ciśnienia, zaczynają pęcznieć a potem pękać. W miejscu tych pęknięć pojedyncze komórki epidermy zamierają a w najbliższym ich otoczeniu, w najgłębszych warstwach epidermy, uruchamiany jest naturalny mechanizm obronny czyli zabliźnianie. Tworzy się wówczas specyficzna tkanka merystematyczna – fellogen, który dzięki bardzo szybkim podziałom komórkowym odkłada na zewnątrz warstwy komórek korka. To właśnie ten korek sprawia wrażenie „blizny” na skórce owocu w postaci ordzawienia. Bardzo często sadownicy potocznie mówią, że jabłka właśnie „dostały korka”. Ordzawienie może występować w postaci mniej lub bardziej zagęszczonej „siateczki” (Fot. 1)   lub rozległych i ciągłych plam pokrywających owoc w różnym stopniu (Fot. 2 a, 2 b i 2 c). Często ordzawieniu ulega tylko zagłębienie przyszypułowe (np.: na odm. ‘GALA’ czy ‘SAMPION’) - Fot. 3 lub część przykielichowa (np.: odm. ‘ELISE’) - Fot. 4. W dotyku zazwyczaj ordzawienia sprawiają, że powierzchnia skórki jabłka czy gruszki jest szorstka. Zdarza się również, że ordzawienia mogą przyjmować postać oliwkowobrunatnej barwy skórki, która jest gładka (Fot. 5). Uszkodzenia spowodowane późnowiosennym przymrozkiem są bardzo charakterystyczne i mają postać ordzawionego pierścienia wokół kielicha lub owocu (Fot. 6). Mogą mieć również postać drobnych poprzecznych kreseczek (mróz i inne czynniki) - Fot. 7 lub drobnych plamek (grad) - Fot. 8.

Fot. 1 Ordzawienia w formie siateczki

Fot. 2a/2b/2c Ordzawienia w formie rozległych plam

Fot. 3 Pomrozowe ordzawiania przyszypułowe na odm. 'GALA'

Fot. 4  Pomrozowe ordzawianie przykielichowe

Fot. 5 Ordzawienie w formie oliwkowobrunatnego zabarwienia skórki

Fot. 6 Pomrozowe ordzawienia w formie charakterystycznego pierścienia

Fot. 7 Pogradowe ordzawienia w formie drobnych plamek 

Fot. 8 Pomrozowe ordzawienia w formie poprzecznych kreseczek

Ordzawienia warunkuje wiele czynników biotycznych i abiotycznych – Tab. 1

Tab. 1 – Czynniki biotyczne i abiotyczne indukujące ordzawienia

            Jednym ze sposobów ograniczania ordzawień na owocach jest stosowanie naturalnych fitohormonów roślin  w postaci regulatorów wzrostu roślin (np. Regulex 10 SG, Promalin) zawierających gibereliny GA 4+7, najlepiej w okresie do 40 dni po kwitnieniu.