Problem oparzeń słonecznych jabłek

Od przynajmniej dobrych kilku sezonów pogody zaskakuje różnymi anomaliami, które są niesprzyjające dla produkcji sadowniczej. Podobnie jak w ubiegłym roku sady i plantacje ucierpiały z powodu kilku fali długotrwających wiosennych przymrozków. Potem wystąpiły majowe susze i następnie z początkiem lata przemiennie upały z chłodnym deszczem przynoszącym niejednokrotnie grad. Aktualnie, po bardzo ciepłym lipcu, w pierwszej dekadzie sierpnia mają powrócić kilkudniowe upały z temperaturą powietrza zbliżoną i powyżej 30°C (mierzona w cieniu). To niestety przejaw globalnego ocieplenia klimatu, który również w Polsce zaczęliśmy odczuwać przez ostatnie lata. Właśnie takie „afrykańskie” warunki pogodowe (bez istotnych opadów deszczu) mogą utrzymywać się ostatnio nawet przez okres kilkunastu dni a w skrajnych przypadkach nawet dłużej. Jest to kolejny tygodnie i niekorzystny biotyczny stres dla roślin i zazwyczaj po takim okresie zwiększa się ryzyko powstawania oparzeń słonecznych na jabłkach. Dość długo problem ten dotyczył przeważnie sadów jabłoniowych w krajach Zachodniej Europy i USA, gdzie klimat jest zdecydowanie cieplejszy, z wysoką temperaturą oraz silną operacją słoneczną, które działają niekorzystnie na owoce. Dla przykładu w krajach Beneluksu (Belgia / Holandia) straty spowodowane  poparzeniami słonecznymi mogą sięgać nawet 35-40% owoców, a w USA (stan Waszyngton) – ok. 10%. Jednak objawy oparzeń na skórce jabłek  znacznie częściej w ostatnich sezonach możemy zaobserwować również w polskich sadach. Aktualnie ryzyko oparzeń owoców ziarnkowych jest bardzo duża. W niektórych sadach oparzenia słoneczne można było stwierdzić w I dekadzie lipca i pod koniec lipca szczególnie na odmianie ‘RED JONAPRINCE’ W celu zwiększenia udziału ogólnego plonu handlowego powinniśmy czynić wszelkie działania zapobiegające powstawaniu oparzeń słonecznych na owocach. W przypadku ich wystąpienia nie ma już żadnych możliwości ich eliminacji. Warto również zwiększać także odporność roślin na czynniki stresowe występujące latem w sadzie, poprzez stosowanie biostymulatorów tzw. antystresantów (np. Asahi SL).

Pierwsze oparzenia słoneczne stwierdzono w I dekadzie lipca i potem pod koniec lipca zwłaszcza na jabłkach z grupy JONAGOLD - na RED JONAPRINCE

Czynniki wpływające na powstawanie oparzeń słonecznych

Temperatura - Nasilenie objawów poparzenia owoców jest wysokie jeżeli zaraz po zimnych i deszczowych dniach nagle nadejdą słoneczne, bezchmurne i upalne dni z wysoką temperaturą. To wywołuje dodatkowy stres cieplny roślin i ryzyko powstawania uszkodzeń owoców jest dużo większe. Według badań amerykańskich stopień poparzeń zależy głównie od temperatury powietrza i innych czynników (wiatr, zachmurzenie, wielkość owocu, działania ochronne) – Tab. 1.

Światło - Promienie słoneczne są motorem napędzającym fotosyntezę, ale w przypadkach, kiedy światła jest zbyt wiele, występuje tzw. nasycenie tego procesu. Nadmiar światła jest przemieniany w energię cieplną, która w dużej mierze może przyczynić się do powstawania oparzeń na skórce owoców.

Poparzone jabłka nie nadają się już do handlu i do przechowywania

Woda - Długo utrzymująca się susza w sadzie albo podtopienia drzew, wywołujące ogólny stres wodny u roślin w czerwcu, mogą być również przyczynami wystąpienia poparzeń owoców na takich drzewach. Znaczny brak wody w glebie wpływa na spadek efektywności zjawiska transpiracji i ewaporacji.

Agrotechnika - Nieodpowiednio prowadzona agrotechnika sprzyja powstawaniu uszkodzeń na skórce owoców. Mam tu na myśli m.in. cięcie letnie, które wpływa na odsłonięcie owoców i narażenie ich bezpośrednio na szkodliwe działanie promieniowanie UV. Podstawowym błędem jest przeprowadzanie cięcia drzew zbyt wcześnie lub późno (w środku lata) i do tego w dni słoneczne i upalne. Zmieniająca się ciągle struktura sadów, gdzie w większości nowoczesnych kwater mamy intensywne nasadzenia na karłowych podkładkach, co wpływa również na powstawanie oparzeń skórki jabłek. W przypadku takich upraw drzewa są mniejsze i mają mniejszą ogólną masę liściową, która nie jest w stanie ochronić skutecznie dorastających owoców przed nadmiernymi promieniami słonecznymi. Warto wspomnieć, że owoce z małą zawartością wapnia (Ca) – jabłka partenokarpiczne czyli beznasienne (duży odsetek w tym sezonie), odmiany potrzebujące więcej tego pierwiastka (‘SAMPION’ i sporty, ‘LIGOL’ i sporty, ‘JONAGOLD’ i sporty, ‘IDARED’ i sporty czy inne na podkładce M26) a także jabłka z drzew przenawożonych azotem, są bardziej podatne na oparzenia słoneczne. Należy pamiętać, że jabłka zebrane i zbyt długo pozostawione w skrzyniach na intensywnym słońcu mogą później dostać oparzeń skórki w trakcie ich przechowywania lub po przechowywaniu.  

Plonowanie - W przypadku sezonu o wysokim plonie (owoce umieszczone w gronach) intensywnego plonowania, gałęzie wyginają się i nagle odsłaniają owoce. Uszkodzenia na owocach mogą także dotyczyć jabłek na gałęziach zmieniających swoje położenie w wyniku rosnącego ciężaru owoców. Na większe ryzyko narażone są owoce większe od pozostałych lub wcześniej dojrzewające na drzewie.

Lokalizacja owoców w koronie - Zazwyczaj jabłka umieszczone na czubku korony (w gronach) a także w południowo-zachodniej części korony (szczególnie po zewnętrznej stronie) najczęściej narażone są na promienie słoneczne. Właśnie w tych miejscach korony będzie najwięcej owoców z oparzeniami słonecznymi.

Odmiana - W zależności od odmiany możemy się spotkać z ich różną podatnością na uszkodzenia skórki spowodowane poparzeniem przez słońce. Szczególnie wrażliwe będą jabłka odmian: ‘JONAGOLD’ i sporty, ‘CORTLAND’, ‘GOLDEN DELICIOUS’ i sporty oraz ‘MUTSU’. Dotyczy to również odmian i ich sportów o intensywnym rumieńcu a także wcześniej wymienionych odmian wrażliwych na niedobory wapnia (Ca).

Fizjologia powstawania - Istotą poparzeń słonecznych na owocach są różnice pomiędzy temperaturą na powierzchni skórki a temperaturą powietrza. Warto zauważyć, że przy wystawieniu owoców na penetrację promieni słonecznych, temperatura skórki może być wyższa nawet o 18°C a od strony zacienionej nawet o 9°C w porównaniu z temperaturą powietrza. Tak duże różnice powodują stres cieplny i zakłócenie procesów transpiracji i ewaporacji. Zjawisko transpiracji polega na odparowywaniu przez drzewo (głównie przez liście) wody pobranej z gleby, natomiast ewaporacji na bezpośrednim odparowaniu wody z powierzchni gleby. Parująca woda z obydwu procesów chłodzi rosnące owoce. Największe uszkodzenia skórki (obumieranie komórek) występują przy nagłym wystawieniu jej na bezpośrednie działanie wysokiej temperatury i słońca. Ma to zazwyczaj miejsce podczas nagłej zmiany pogody z długotrwałej pochmurnej i chłodnej na słoneczną i gorącą. Jeśli transpiracja nie jest efektywna, parująca woda nie chłodzi owoców. Można to zaobserwować również na jabłkach w skrzyniach lub na tych, które spadły już z drzew. W warunkach wysokich temperatur oparzenia na takich owocach pojawiają się bardzo szybko.

Owoce odsłonięte są najbardziej narażone na oparzenia   

Objawy - Początkowymi objawami poparzeń słonecznych na owocach są pojedyncze plamy białokremowe  u odmian z rumieńcem albo słomkowo-brązowe u odmian o zielonej skórce Powstają one przede wszystkim na powierzchni skórki, która jest wystawionej na promienie UV. Przy bardzo silnym poparzeniu plamy te z czasem lekko się zapadają i przybierają kolor od ciemnobrązowe do czarnego. Jabłka z takimi objawami można spotkać jeszcze wiszące na drzewach Plamy obniżają jakość i trwałość owoców, które mogą trafić na rynek tylko jako owoce przemysłowe. Uszkodzeniu oprócz skórki może wtedy ulec również miąższ, który staję się gąbczasty i przybiera barwę brązową. Jabłka z uszkodzonym miąższem nie nadają się na soki. Objawy w postaci jasnobrązowych plam mogą wystąpić również w innych przypadkach kiedy owoce: przedwcześnie spadły i leżą pod drzewem, zostały zerwane i pozostawiono je zbyt długo w skrzynio paletach na intensywnym słońcu albo przechowywane są już kilka tygodni. Możemy się również spotkać z sytuacją, kiedy jabłka są poparzone, ale nie mają żadnych objawów zewnętrznych i zmiany dotyczą tylko miąższu pod skórką. Wraz z wydłużeniem okresu przechowywania miąższ po stronie oparzonej staje się twardszy, natomiast po stronie zacienionej pojawiają się pierwsze objawy jego rozpadu.

Jabłko z niedużym stopniem oparzenia 

Zapobieganie oparzeniom słonecznym

Cięcie drzew jest pierwszą podstawową metodą ograniczania powstawania oparzeń słonecznych na rosnących owocach przede wszystkim jest unikanie wystawiania ich na bezpośrednie działanie promieniowania słonecznego. Można to zrobić poprzez odpowiednie cięcie i formowanie koron. Powinno być one wykonane w optymalnym terminie 4-3 tygodni przed zbiorem (nie za wcześnie / nie za późno) i przede wszystkim w dni pochmurne. Nie  należy odsłaniać zbytnio owoców, które rosły zacienione przez liście. Tylko stopniowa zmiana nasłonecznienia i temperatury daje owocom lepsze szanse na adaptację do nowych warunków i nie powoduje wywołania zbędnego stresu. Każda prawidłowo uformowana i cięta korona drzewa filtruje bezpośrednie promienie słoneczne, zapobiegając poparzeniom skórki owoców, a jednocześnie pozwala na ich dobre wybarwienie.

Kolejnym działaniem zapobiegawczym jest stosowanie odpowiedniego programu nawożenia dolistnego: wapniem (Ca) czy azotem (N) – ostatnia dawka podana w drugiej połowie czerwca. Bardzo dobrze sprawdzają się produkty wapniowe z dodatkiem krzemu (Si) oraz dodatkowych surfaktantów (np. Caliogo), na bazie węglanu wapnia (np. Calprone Ca) w mieszaninie nawozem krzemowym (np. Megis) które pozostawiają na jabłkach biały nalot chroniący (do ok. 2 tygodni) przed słońcem, ale zmywalną potem przez deszcze – brak osadu jak w przypadku glinki kaolinowej.  

Nawadnianie zwłaszcza w czasie upałów powinno się racjonalnie stosować w sadzie tak, żeby nie dopuścić do większych okresów zbytniego przesuszenia gleby. Ciekawym rozwiązaniem jest wykorzystywanie zraszaczy nadkoronowych do schładzania drzew podczas letnich dni z wysoką temperaturą. Tego typu praktyki stosują od lat włoscy sadownicy, ale znane są już i wdrażane w Polsce. Niestety dodatkowe dostarczenie wody w ten sposób zwiększa równocześnie ryzyko porażenia wtórnym parchem jabłoni, zarazą ogniową (zwłaszcza w kwaterach i na odmianach podatnych) czy innymi patogenami (choroby przechowalnicze) wpływające na spadek zdolności przechowalniczej.

Inny charakter oparzenia jabłka 

W niektórych gospodarstwach sadowniczych praktykowane jest w dalszym ciągu opryskiwanie drzew roztworem glinki kaolinowej (30-40 kg/ha) przed okresem upałów. Główną wadą tego rozwiązania jest dość długie utrzymywanie się na owocach w formie kleistego nalotu, który bardzo ciężko usunąć z powierzchni skórki bez wodnego rozładunku i specjalnych szczotek na linii sortującej.

Owoce po zbiorze w skrzynio paletach, najlepiej ustawiać w zacienionych miejscach i należy powolnie schładzać przed wstawieniem do obiektów chłodniczych.