Granulowirusy w ochronie sadów – jak działają i kiedy przynoszą najlepsze efekty? Praktyczne spojrzenie na nową metodę ochrony sadów

Jeszcze kilka lat temu biologiczna ochrona przed owocówką jabłkóweczką była traktowana jako rozwiązanie dla gospodarstw ekologicznych. Dziś coraz częściej sięgają po nią również producenci prowadzący intensywne sady towarowe. Powód jest prosty – rosnąca presja na ograniczenie pozostałości środków ochrony roślin, odporność szkodników na niektóre substancje czynne oraz konieczność ochrony organizmów pożytecznych.

Jedną z najciekawszych grup biopreparatów są produkty zawierające granulowirusy (GV – Granulovirus) należące do rodziny Baculoviridae. W sadach wykorzystywane są przede wszystkim do zwalczania owocówki jabłkóweczki (Cydia pomonella), jednego z najgroźniejszych szkodników jabłoni.

Czym właściwie jest granulowirus?

Granulowirus jest naturalnie występującym wirusem owadów. Nie jest bakterią ani grzybem, lecz wyspecjalizowanym patogenem infekującym wyłącznie określone gatunki szkodników.

Najbardziej znanym przykładem jest CpGV (Cydia pomonella Granulovirus), który zakaża wyłącznie larwy owocówki jabłkóweczki. Oznacza to, że preparaty zawierające ten wirus są całkowicie bezpieczne dla: pszczół, trzmieli, organizmów pożytecznych, a także ludzi, zwierząt, ptaków. Ta wyjątkowa selektywność jest jedną z największych zalet granulowirusów.

Jak dochodzi do zakażenia?

Mechanizm działania granulowirusów jest zupełnie inny niż klasycznych insektycydów. Preparat naniesiony na powierzchnię liści i owoców pozostaje tam w postaci mikroskopijnych ciał inkluzyjnych zawierających wirusa. Do zakażenia dochodzi dopiero wtedy, gdy młoda larwa rozpoczynająca żerowanie zjada fragment skórki owocu lub liścia pokryty preparatem. To właśnie dlatego moment wykonania zabiegu ma kluczowe znaczenie.

Co dzieje się w organizmie gąsienicy?

Po połknięciu preparatu zasadowe środowisko przewodu pokarmowego larwy rozpuszcza białkową osłonkę chroniącą wirusa. Uwolnione cząsteczki wirusa wnikają do komórek nabłonka jelita środkowego i rozpoczynają intensywne namnażanie. Następnie infekcja rozprzestrzenia się na kolejne tkanki organizmu. Larwa stopniowo: przestaje pobierać pokarm, ogranicza ruchliwość, ulega paraliżowi i zamiera. Po śmierci organizm larwy rozpada się, uwalniając miliony nowych cząstek wirusa, które mogą zakażać kolejne osobniki. To zjawisko określane jest jako naturalna amplifikacja wirusa.

Dlaczego preparaty najlepiej działają na młode larwy?

To jedno z najczęściej zadawanych pytań podczas spotkań z sadownikami. Odpowiedź wynika z biologii szkodnika. Najmłodsze larwy pobierają niewielką ilość pokarmu, przez krótki czas pozostają na powierzchni owocu i dopiero rozpoczynają wgryzanie. Jeżeli w tym momencie spożyją wirusa, infekcja rozwija się jeszcze przed wejściem larwy do wnętrza owocu. Natomiast starsze larwy bardzo szybko wgryzają się głęboko do jabłka, gdzie preparat już do nich nie dociera. Dlatego granulowirusy nie działają interwencyjnie. To preparaty wymagające działania wyprzedzającego.

Kiedy wykonywać zabiegi?

Największą skuteczność uzyskuje się wtedy, gdy aplikacja jest wykonana:

• na początku wylęgu larw,
• zgodnie z sygnalizacją,
• na podstawie monitoringu pułapkami feromonowymi,
• z wykorzystaniem modeli fenologicznych i sum temperatur.

W praktyce oznacza to, że monitoring staje się równie ważny jak sam preparat.

Dlaczego zabiegi trzeba powtarzać?

W przeciwieństwie do wielu klasycznych insektycydów wirusy są wrażliwe na promieniowanie UV. Światło słoneczne stopniowo dezaktywuje cząsteczki wirusa znajdujące się na powierzchni roślin. Dlatego producenci środków zawierających granulowirusy zalecają:

• wykonywanie zabiegów wieczorem,
• stosowanie adiuwantów ograniczających degradację,
• regularne odnawianie ochrony w okresie intensywnego składania jaj.

To właśnie dlatego program biologiczny opiera się zwykle na kilku aplikacjach w czasie lotu motyli.

Gdzie granulowirusy sprawdzają się najlepiej?

Preparaty oparte na granulowirusach najlepiej sprawdzają się w sadach, gdzie priorytetem jest wysoka jakość owoców oraz prowadzenie ochrony zgodnie z zasadami integrowanej produkcji (IPM). Ze względu na bardzo wysoką selektywność działania stanowią cenne narzędzie wszędzie tam, gdzie konieczne jest ograniczenie presji owocówki jabłkóweczki przy jednoczesnym zachowaniu równowagi biologicznej agroekosystemu.

Szczególne znaczenie mają w gospodarstwach produkujących jabłka deserowe przeznaczone do długiego przechowywania i eksportu, gdzie coraz większą rolę odgrywa ograniczanie pozostałości środków ochrony roślin oraz spełnienie wymagań sieci handlowych i odbiorców zagranicznych.

Granulowirusy są również ważnym elementem technologii produkcji ekologicznej oraz nowoczesnych programów integrowanej ochrony roślin, ponieważ nie wykazują negatywnego wpływu na organizmy pożyteczne, takie jak błonkówki pasożytnicze, drapieżne pluskwiaki, biedronki, złotooki czy roztocza drapieżne. Dzięki temu mogą być bezpiecznie łączone z biologicznymi metodami ograniczania szkodników, bez ryzyka zakłócenia funkcjonowania naturalnych mechanizmów regulacji ich populacji.

Czy mogą zastąpić klasyczne insektycydy?

To zależy od presji szkodnika. Przy niewielkiej lub umiarkowanej liczebności owocówki granulowirusy mogą stanowić podstawę programu ochrony. Przy bardzo wysokiej presji zwykle lepsze efekty daje ich wykorzystanie jako elementu integrowanej strategii, łączącej monitoring, preparaty biologiczne oraz – w razie potrzeby – odpowiednio dobrane środki chemiczne o odmiennym mechanizmie działania. Takie podejście pozwala również ograniczać ryzyko powstawania odporności populacji owocówki na substancje czynne.

Coraz częściej granulowirusy wykorzystuje się także jako element strategii przeciwdziałania odporności owocówki jabłkóweczki na insektycydy chemiczne. Zastosowanie preparatów wirusowych, posiadających całkowicie odmienny mechanizm działania niż klasyczne substancje czynne, pozwala zmniejszyć presję selekcyjną na populacje szkodnika i ułatwia budowanie długofalowych programów ochrony. Z tego względu są one rekomendowane jako ważny element strategii antyodpornościowej, szczególnie w sadach o wysokiej presji owocówki, gdzie od wielu lat prowadzone są intensywne programy ochrony.

O czym warto pamiętać?

Skuteczność granulowirusów zależy przede wszystkim od:

• precyzyjnego monitoringu lotu motyli,
• trafienia w moment wylęgu młodych larw,
• bardzo dobrego pokrycia owoców i liści cieczą roboczą,
• regularnego odnawiania zabiegów,
• ochrony preparatu przed degradacją przez promieniowanie UV.

Nie są to preparaty działające "natychmiast". Ich skuteczność wynika z biologii wirusa oraz bardzo dobrego dopasowania terminu aplikacji do cyklu rozwojowego szkodnika.

dr Dorota Łabanowska-Bury

Literatura i źródła

1. Arthurs, S.P., Lacey, L.A. (2004). Field evaluation of commercial formulations of the codling moth granulovirus (CpGV) for control of codling moth, Cydia pomonella (L.). Biological Control.
2. Lacey, L.A., Thomson, D., Vincent, C., Arthurs, S.P. (2008). Codling moth granulovirus: A comprehensive review of its biology, use and future prospects. Journal of Invertebrate Pathology.
3. Jehle, J.A. et al. (2006). On the classification and nomenclature of baculoviruses. Archives of Virology.
4. Cross, J.V. et al. (2015). Integrated pest management in European apple orchards. IOBC/WPRS Bulletin.
5. OECD. Consensus document on the biology of Cydia pomonella (codling moth).
6. FAO/IAEA. Guidelines for Integrated Production and Protection of Apple Orchards.