Prawidłowa metodyka wyznaczania terminu zbioru jabłek

Należy pamiętać, że bardzo istotną rzeczą przed zbiorami jabłek jest określanie przybliżonego a zarazem najwłaściwszego terminu ich zbioru. Nie mogą być zebrane zbyt wcześnie ani zbyt późno. Tylko optymalny termin zbioru danej odmiany będzie warunkował odpowiednią ich jakość w trakcie jak i po przechowywaniu. Wyznaczanie terminu zbioru owoców z danej kwatery czy sadu powinno stać się już dawno standardem w każdym gospodarstwie sadowniczym. Dopilnowanie tego ważnego aspektu pozwoli uniknąć nieprzyjemnych niespodzianek po wyjęciu owoców z obiektu przechowalniczego i przed przygotowaniem ich do sprzedaży. Aktualnie zakończyły się zbiory jabłek odmiany ‘GALA’ i jej mutantów, a rozpoczęły się zbiory odmiany ‘GOLDEN DELICIOUS’ czy ‘RED JONAPRINCE’ (w zależności od lokalizacji, wieku kwatery).

W praktyce sadowniczej, w przeważającej liczbie gospodarstw, najczęściej branymi pod uwagę wskaźnikami określającymi termin zbioru są między innymi: data kalendarzowa, wielkość (średnica owocu), wybarwienie (powierzchnia rumieńca / barwa zasadnicza skórki), smak, zapach, barwa nasion czy odchodzenie szypułki od krótkopędu. Wszystkie wymienione parametry (wskaźniki) mogą być niestety bardzo zawodne i obarczone różnymi błędami wynikającymi głównie ze zmienności warunków pogodowych w danym sezonie wegetacyjnym. Obecnie w celu określenia optymalnego terminu zbioru owoców, należy uwzględniać przede wszystkim ich dojrzałość fizjologiczną tzw. zbiorczą i jej podstawowe parametry takie jak: jędrność miąższu, zawartość ekstraktu (potocznie Brix), rozkład skrobi czy stężenie etylenu oraz jego wydzielanie.      

Jędrność miąższu

Do pomiaru jędrności owoców używa się specjalnych jędrnościomierzy (penetromierzy) automatycznych (Fot. 1) lub ręcznych zaopatrzonych w trzpień o średnicy 11 mm.

Fot. 1 - Elektroniczny jędrościomierz (penetrometr) z trzpieniem 11 mm do oznaczania jędrności miąższu próbek jabłek

Na jabłku przeznaczonym do pomiaru należy usunąć delikatnie skórkę (ok. 1 cm2) po dwóch przeciwległych stronach (rumieniec i zasadnicza barwa) a następnie z jednakową siłą wprowadzić trzpień (do zaznaczonej linii). Odczytane na urządzeniu wyniki spisujemy a następnie wyliczoną średnią arytmetyczną porównujemy ze specjalnie opracowaną tabelą do danej odmiany. Jędrność wyrażana jest w jednostkach siły: kg/cm2 (kG) i każda odmiana posiada wyznaczony jej zakres. W zależności od odmiany jabłek, jędrność w trakcie zbioru powinna oscylować w granicy 6,5-10,0 kG. Po przechowywaniu, przed sprzedażą, jędrność miąższu może spaść nie więcej niż 1-2 jednostki. Jabłka o jędrności poniżej 4,5 kG nie nadają się już jako towar handlowy.

 Tab. 1 – Określone parametry „dojrzałości zbiorczej” w zależności od odmiany jabłoni

*-zbiór początkowy, ** - zbiór końcowy

Zawartość cukrów (ekstrakt)

Przy okazji badania jędrności można jednocześnie wykonać pomiar ekstraktu w owocu czyli stosunku cukrów do kwasów organicznych. Wyciśnięty sok z miąższu umieszcza się z trzpienia jędrnościomierza w specjalnym okienku refraktometru i odczytuje się pomiar tego wskaźnika (Fot. 2).

Fot. 2 - Do oznaczania zawartości cukrów tzw. ekstraktu służy podręczny elektroniczny refraktometr

Analogicznie jak w przypadku pomiaru jędrności z zapisanych danych należy wyciągnąć średnią arytmetyczną i porównać z określonymi danymi dla danej odmiany. Należy pamiętać, żeby po każdej jednorazowej próbce, wycierać i dezynfekować trzpień jędrnościomierza oraz okienko refraktometru wodą destylowaną. W ten sposób unikniemy zawyżonych wyników przy zbyt dużym stężeniu soku z owocu. Ekstrakt podawany jest w % lub jednostkach °Brix i w trakcie pomiaru powinien wynosić minimum 12-13% (i więcej). W okresie około zbiorczym zawartość ekstraktu w owocach wzrasta w wyniku rozpadu skrobi na cukry proste. Parametr ten daje nam również informację o wrażliwości owoców na przemarzanie (zamarzanie soku) w trakcie ich przechowywania.  Warto wiedzieć, że w przypadku mniejszej zawartości cukrów w owocach, występuje znacznie większe ryzyko ich przemrożenia. Obydwie metody badania i uzyskiwania danych są bardzo proste, ale wymagają posiadania w gospodarstwie specjalistycznego i nie taniego sprzętu pomiarowego (jędrnościmierz / refraktometr).

Test skrobiowy

Najprostszą i najszybszą metodą wyznaczania przybliżonego terminu zbioru przez określenie indeksu (testu) skrobiowego. Każdy sadownik może wykonać taki test w warunkach domowych, bez żadnych specjalistycznych urządzeń pomiarowych. Wystarczy zaopatrzyć się w aptece w tzw. płyn Lugola czyli roztwór jodu w jodku potasu (Fot. 3) oraz wzorcowe tablice skrobiowe (można je znaleźć i pobrać z Internetu) – Fot. 4.

Fot. 3 - Niezbędny do wykonywania testu skrobiowego owoców roztwór jodu w jodku potasu tzw. płyn Lugola można kupić w każdej aptece

Fot. 4 - Przykładowa tablica rozkładu skrobi dla odm. Jonagold - niezbędna do wykonywania testu skrobiowego

Przystępując do badania należy przekroić jabłko w poprzek (Fot. 5), przez komorę nasienną i zamoczyć na chwilę w płaskim naczyniu lub spryskać (np. ręczny aplikator do mycia szyb w domu) płynem Lugola połówkę/ki owocu. Po 1-2 minutach dokonujemy oceny owocu porównując uzyskany obraz do tablic poglądowych i określamy jego indeks skrobiowy. Skrobia w reakcji z jodem wybarwia się na granatowo i dlatego miąższ owoców niedojrzałych uzyska właśnie taką barwę (Fot. 6) a przejrzałych (brak skrobi tylko cukry proste) – pozostanie biały lub żółtawy (brak zabarwienia) – Fot. 7.

Fot. 5 -Przy krojeniu próbek jabłek w poprzek należy zwracać na nasiona (ilość, barwa, pleśnienie) i kolor miąższu np. odbarwienia spowodowane jego ugotowaniem na słońcu

Fot. 6 - W niedojrzałych jeszcze jabłkach skrobia w reakcji z jodem barwi się na granatowo

Skrobia w owocach może rozkładać się na kilka sposobów. W zależności od odmiany możemy mieć do czynienia z rozkładem: promieniowym, koncentrycznym (kołowym) oraz pośrednim. W typie promieniowym zanik skrobi następuje od gniazda nasiennego wzdłuż promieni, a w typie koncentrycznym – od gniazda nasiennego ku brzegom owocu zataczając obszar o coraz większej średnicy. Indeks skrobiowy jest oznaczony w 10-stopniowej skali, gdzie 1 oznacza owoce niedojrzałe a 10 – owoce przejrzałe (w zależności od odmiany). Różne odmiany zbiera się przy innych wartościach indeksu skrobiowego (2-8). Owoce o indeksie 10 z całkowicie białym / żółtym miąższem nie nadają się już do długiego przechowywania. Test skrobiowy powinien być przeprowadzany kilkakrotnie (2-3 razy) przed szacowanym zbiorem w celu śledzenia tempa rozkładu skrobi (osiąganiu dojrzałości zbiorczej przez owoce). Wykonywane próby z roztworem jodu należy wykonywać bardzo ostrożnie, nie spiesząc się, gdyż roztwór ten silnie brudzi i trudno go zmyć.

Fot. 7 - Test skrobiowy próbek jabłek odm. Idared (4,6) wykazał dojrzałość zbiorczą - 12.10.2025

Fot. 8 - Przejrzałe próby jabłek odm. Red Jonaprince - same cukry proste i miąższ koloru białego (20.10.2025)

Indeks Streif’a

W oparciu o wyżej opisane parametry: jędrność miąższu, zawartość ekstraktu i indeks skrobiowy, można wyliczyć indeks Streif’a, który uwzględnia wszystkie te wskaźniki i pomaga w bardzo dokładnym określeniu zbioru owoców danej odmiany z konkretnych kwater. Mając wszystkie te dane podstawia się je do poniższego wzoru:

Metoda ta jest powszechnie stosowana na zachodzie Europy, ponieważ jest najbardziej dokładna i tania. Uśrednia i łączy wyniki trzech innych prostych metod. Dr Streif opracował również tabelę z zakresami indeksu dającą odpowiednie wytyczne. Dane te określają początkowy termin (*) oraz końcowy termin (**) zbioru danej odmiany jabłoni. Jeżeli określi się indeks Streifa odpowiednio wcześniej, to można również o wiele wcześniej prognozować okres zbioru dla danej odmiany. Po pierwszych trzech badaniach należy wyrysować krzywą, z której można odczytać okres rozpoczęcia i zakończenia zbioru. Jest to szczególnie przydatne do logistycznego przygotowania się (ludzie, sprzęt itd.) do zbiorów w danym gospodarstwie

Tab. 2 – Wykres przedstawiający symulację terminu zbioru (dokładne dni – strzałki) wg indeksu Streifa

Etylen

Najdokładniejszą z metod wyznaczania dojrzałości zbiorczej owoców jest tzw. próba etylenowa określająca zawartość etylenu w komorach nasiennych jabłek. Można dzięki niej określić dosyć dokładnie planowany termin zbiorów nawet 7-10 dni przed. Metoda jest oparta na zjawisku przyspieszania dojrzewania owoców zebranych z sadu w stosunku do tych, które pozostały jeszcze w sadzie na drzewach. Owoce zebrane w kilkudniowych odstępach, umieszcza się w specjalnych opakowaniach szczelnie zamkniętych, a następnie dokonuje się pomiaru czasu potrzebnego do nagromadzenia się w środku określonego stężenia etylenu.  Wymaga ona jednak posiadania bardzo drogich urządzeń (spektrometry, chromatografy) i z tego też względu metoda ta jest wykorzystywana jedynie w laboratoriach a nie powszechnie w gospodarstwach.

Pobieranie do badań prób:

1. 1. Najlepiej pobierać dwukrotnie – na 14 i 7 dni przed planowanym zbiorem,
   2. Należy pobierać (2-4 z oznaczonego drzewa) z różnych (zewnętrznych) części korony i na wysokości ok. 1,5 m od ziemi,
   3. Powinny być reprezentatywne i składać się 15-20 owoców (ta sama wielkość i wybarwienie, bez uszkodzeń od chorób i szkodników czy mechanicznych, bez ordzawień) i pochodzić z tych samych drzew (wiek, podkładka) umieszczonych w środkowej części kwatery (Fot. 8),
   4. Powinny dotyczyć wszystkich odmian w gospodarstwie a nie tylko wybranych odmian.

Fot. 8 - Próba jabłek (do 20 szt.) przeznaczonych do badań powinna zawierać owoce jednakowej wielkości, bez uszkodzeń od szkodników i chorób, mechanicznych czy bez ordzawień

mgr inż. ogr. Tomasz Sikora, Doradca Sadowniczy